دوشنبه ١٣٩٧/١١/١    EN



علاقه به حیات و حفظ بقاء به‌طور غریزی در هر انسانی وجود دارد، لذا در طول تاریخ، بشر برای دستیابی به ملزومات حیاتی خود ازجمله غذا و انرژی به گسترش و توسعه مراتع و زمین‌های كشاورزی و معادن پرداخته یا به جهت دفع تجاوز دشمنان خود جنگ‌ها و منازعات بسیاری را پشت سرنهاده است. سلاح‌هایی كه جوامع بشری قبل از دوران صنعتی در جنگ‌ها بكار می‌بردند دست‌ساز و بسیار ساده بود، بین فرآیندهای دانش و فناوری و نوع سلاح‌هایی كه جوامع بشری برای بهره‌گیری از آن‌ها در جنگ ابداع و اختراع می‌كرده‌اند، ارتباط نزدیكی وجود داشته است.


در دوران معاصر، این پیوستگی در اثر تحولات و پیشرفت‌های عظیم در فناوری رو به فزونی نهاده است. پس از وقوع انقلاب صنعتی در قرن هجدهم در اروپا و توسعه بیشتر، (پژوهش و توسعه) پیشرفت‌های شگرفی در همه سطوح فناوری پدید آمد. به‌طوری‌که دوران كنونی به‌ویژه دو دهه اخیر را (عصر انقلاب سوم فناوری) یا (دوران انقلاب در میكروالكترونیك) نامیده‌اند، تحولات مذكور لزوماً فناوری تسلیحاتی را به‌شدت تحت تأثیر قرارداد به‌طوری‌که همه ابعاد و سطوح این فناوری بسیار پیچیده شده و در خصوص طرح‌های نظامی جنبه راهبردی یافته است. پیشرفت سریع علوم و فناوری نظامی درزمینهٔ تولید انواع سلاح‌های آفندی توسط كشورهای پیشرفته و توان همپائی سایر كشورها موجب گردیده است تا بحث پدافند به‌ویژه دفاع غیرعامل توسط كشورهای اخیرالذكر موردتوجه جدی قرار گیرد

با نگرش به این‌كه سلاح‌های كنترل از راه دور و پیشرفته جایگزین اكثر سلاح‌های سنتی گردیده‌اند و به‌عنوان‌مثال با فشار یك دكمه از فواصل دور می‌توان جان هزاران انسان را مورد تهدید جدی قرارداد توجه به امر پدافند، طبیعی جلوه می‌نماید

 استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی همانند استفاده رژیم بعثی از سلاح‌هایی شیمیایی در طول 8 سال جنگ تحمیلی علیه جمهوری اسلامی و تجربه جنگ نفت، جنگ افغانستان، مناقشه یوگسلاوی و جنگ اخیر امریكا علیه عراق لزوم توجه به مقوله دفاع، خصوصاً دفاع غیرعامل را مضاعف نموده است

اقدامات دفاع غیرعامل شامل اصول اساسی و ملاحظاتی است كه در اغلب كشورهایی جهان، این اصول و ملاحظات باکمی اختلاف پذیرفته‌شده‌اند ولی شیوه به‌کارگیری آن‌ها ابتكاری، هنرمندانه و خردمندانه است نه اینكه كلیشه‌ای باشد به همین دلیل وسعت هر اصل به خلاقیت‌های فكری بشر و شرایط زمان و مكان بستگی دارد و بعضاً حدومرزی برای این اصول نمی‌توان تعیین كرد و لذا در حد غیرقابل‌تصوری در نحوه به‌کارگیری اصول دفاع غیرعامل تنوع وجود دارد. در این مقاله سعی گردیده است پس از تبیین اصول و ملاحظات دفاع غیرعامل و موضوعات ذی‌ربط، توصیه‌هایی چند در خصوص اقدامات دفاع غیرعامل ارائه گردیده است

 اقدامات اساسی دفاع غیرعامل

اقدامات اساسی در تأمین دفاع غیرعامل شامل موارد ذیل می‌باشد كه در تهیه طرح‌ها متناسب با مأموریت، وضعیت، موقعیت و شرایط زمانی و مكانی و رده سازمانی باید مورداستفاده و بهره‌برداری لازم قرار گیرد. در ابتدا فهرست‌وار اصول دفاع غیرعامل و ملاحظات آن را نام‌برده و سپس به تعریف هر یك از اصطلاحات می‌پردازیم

1-       استتار (Camuflage) 

2-       اختفا (Concealment) 

3-       پوشش (Cover) 

4-       فریب (Deception) 

5-       تفرقه و پراكندگی (Separation and Dispersion ) 

6-       مقاوم‌سازی و استحكام (Hardening) 

7-       اعلام خبر (Early Warning) 

8-       مکان‌یابی (Site Selection) 

9-       تحرك (Movement) 

10-    پناهگاه (Defilade) 

11-    جان‌پناه (Trench) 

12-    انضباط استتار (Camouflage Discipline) 

13-    حفاظت (Security) 

14-    سیستم اطفا حریق (Extinguishing System) 

15-    اقدامات درون سیستمی 

16-    آموزش و ایجاد فرهنگ دفاع (Training) 

17-    ایجاد موانع (دیوار - دكل - كابل - بالن) (Barrier) 

18-    عملیات دود. (Smoke Operation) 

19-    اقدامات بعد از بمباران (كنترل تردد، تخلیه، مجروحین، كنترل خسارت، خنثی‌سازی بمب و...) 

20-    ایمنی (Safety) 

21-    مقابله با بمب‌های گرافیتی E. M. P - H. P. M 

22-    ایجاد استحكامات صحرایی و سازه‌های موقتی (Field fortification) 

23-    ایجاد سازه‌های امن و مقاوم‌سازی تأسیسات (Protective Structures) 

24-    دفاع غیرعامل در مقابل حملات ویژه (ش. م. ه)

اصول پدافند عامل

مجموعه اقدامات بنیادی و زیر بنایی است كه در صورت بكار گیری می‌توان به اهداف پدافند غیرعامل از قبیل تقلیل خسارات و صدمات، كاهش قابلیت و توانایی سامانه شناسایی، هدف‌یابی و دقت هدف‌گیری تسلیحات آفندی دشمن و تحمیل هزینه بیشتر به وی نائل گردید

در اكثر منابع علمی و نظامی دنیا اصول پدافند غیرعامل شامل 6 الی 7 اقدام مشروحه ذیل می‌باشد كه در طراحی و برنامه‌ریزی‌های و اقدامات اجرایی دقیقاً می‌بایست موردتوجه قرار گیرد

1-       استتار Camouflage 

2-       اختفا Concealment 

3-       پوشش Cover 

4-       فریب Deception 

5-       تفرقه و پراكندگی Separation And Dispersion 

6-       مقاوم‌سازی و استحكامات Hardening 

7-       اعلام خبر Early warning 


تعاریف و اصلاحات 


پدافند (Active Defense) 

عبارت است از به‌کارگیری مستقیم جنگ‌افزار، به‌منظور خنثی نمودن و یا كاهش اثرات عملیات خصمانه هوایی، زمینی، دریایی، نفوذی و خرابكارانه بر روی اهداف موردنظر

 پدافند غیرعامل (Passive Defense) 

به مجموعه اقداماتی اطلاق می‌گردد كه مستلزم به‌کارگیری جنگ افراز نبوده و با اجرای آن می‌توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و تأسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی جلوگیری نموده و یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد

 دفاع غیرنظامی (Civil Defsnse) 

دفاع غیرنظامی تقلیل خسارات مالی و صدمات جانی وارده بر غیرنظامیان در جنگ یا در اثر حوادث طبیعی نظیر سیل، زلزله، طوفان، آتش‌فشان، آتش‌سوزی و خشک‌سالی می‌باشد، در منابع خارجی، وظایف دفاع غیرنظامی شامل چهار عنوان ذیل می‌باشد:

 1-       اقدامات پیشگیرانه و کاهش‌دهنده (Mitigation) 

2-       آماده‌سازی و امدادرسانی (Preparation) 

3-       هشدار و اخطار (Response) 

4-       بازسازی مجدد (Recovery) 

نكته ارائه تعریف دفاع غیرنظامی در این نوشتار در حوزه پدافند غیرعامل نبوده و بیشتر در جهت آگاهی مخاطبین در تمیز بین پدافند غیرعامل و دفاع غیرنظامی می‌باشد زیرابه دلیل عدم شناخت جامع در بسیاری از كتب، مقالات و یا نوشتارهای داخلی مشاهده گردیده است كه دو مفهوم یادشده با همدیگر اشتباه گرفته می‌شود

مراكز حیاتی و مراكز ثقل (Vital and Gravity Centers) 

مراكز و تأسیسات حیاتی و پراهمیت كشور می‌باشند كه در صورت حمله و بمباران و انهدام آن‌ها صدمات جدی به نظام اجتماعی، سیاسی و نظامی كشور واردشده، آن‌ها را در یك مخاطره و بحران جدی قرار می‌دهد

مراكز حیاتی (Vita Centers) 

مراكزی هستند كه در صورت انهدام كل یا قسمتی از آن‌ها، موجب بروز بحران، آسیب و صدمات قابل‌توجه در نظام سیاسی، هدایت، كنترل و فرماندهی، تولیدی و اقتصادی، پشتیبانی، ارتباطی و مواصلاتی، اجتماعی، دفاعی با سطح تأثیرگذاری در سراسر كشور گردد

مراكز حساس (Critical Centers) 

مراكزی هستند كه در صورت انهدام كل یا قسمتی از آن‌ها، موجب بروز بحران، آسیب و صدمات قابل‌توجهی در نظام سیاسی، هدایت، كنترل و فرماندهی تولیدی و اقتصادی، پشتیبانی، ارتباطی و مواصلاتی، اجتماعی، دفاعی با سطح تأثیرگذاری منطقه‌ای در كشور گردد

 مراكز مهم (Important Centers) 

مراكزی هستند كه در صورت انهدام كل یا قسمتی از آن‌ها، موجب بروز آسیب و صدمات محدود در نظام سیاسی، اجتماعی، دفاعی با سطح تأثیرگذاری محلی در كشور گردد

 استتار و اختفاء (Camouflage & Concealment) 

فن و هنری است كه با استفاده از وسایل طبیعی یا مصنوعی، امكان كشف و شناسایی نیروها، تجهیزات و تأسیسات را از دیده‌بانی، تجسس و عکس‌برداری دشمن تقلیل داده و یا مخفی داشته و حفاظت نماید

مفهوم كلی استتار، همرنگ و هم‌شكل كردن تأسیسات، تجهیزات و نیروها با محیط اطراف می‌باشد

اختفا، حفاظت در برابر دید دشمن را تأمین می‌نماید و استتار امكان كشف یا شناسایی نیروها، تجهیزات و تأسیسات و فعالیت‌های را تقلیل می‌دهد

پراكندگیDispersion) )

گسترش‌ باز و پخش نمودن و تمرکززدایی نیروها، تجهیزات، تأسیسات یا فعالیت‌های خودی، به‌منظور تقلیل آسیب‌پذیری آن‌ها در مقابل عملیات دشمن به‌طوری‌که مجموعه‌ای از آن‌ها هدف واحدی را برای دشمن تشكیل ندهند

تفرقه و جابجایی (Separation and Movement) 

جداسازی، گسترش افراد، تجهیزات و فعالیت‌های خودی از محل استقرار اصلی به محلی دیگر به‌منظور تقلیل آسیب‌پذیری، كاهش خسارات و تلفات می‌باشد، مانند: انتقال هواپیما‌های مسافرتی به فرودگاه‌های دورتر از برد سلاح‌های دشمن و یا انتقال تجهیزات حساس قابل‌حمل از محل اصلی به محل موقت كه به علت عدم شناسایی و حساسیت مكانی، دارای امنیت و حفاظت بیشتری می‌باشد

استتار، اختفاء و ماكت فریبنده CC&D 

استفاده و بهره‌برداری از اقدامات تجهیزات و روش‌هایی برای پنهان نمودن، همگون سازی، تغییر شكل، شبیه‌سازی، ایجاد طعمه فریبنده و حذف شكل منظم هندسی اهداف در جهت ممانعت از كشف و شناسایی نیروها، تجهیزات، تأسیسات و فعالیت‌های خودی توسط سامانه‌های آشکارساز و حساسه دشمن

فریب (Deception) 

كلیه اقدامات طراحی‌شده حیله‌گرانه‌ای كه موجب گمراهی دشمن در نیل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحیح از توان كمی و كیفی طرف مقابل گردیده و او را در تشخیص هدف و هدف‌گیری با شك و تردید مواجه نماید. فریب، انحراف ذهن دشمن از اهداف حقیقی و مهم به سمت اهداف كاذب و کم‌اهمیت می‌باشد

مقاوم‌سازی و استحكامات (Fortification) 

ایجاد هرگونه حفاظتی كه در مقابل اصابت مستقیم بمب، راكت، موشك، گلوله توپخانه، خمپاره و یا تركش آن‌ها مقاومت نموده و مانع صدمه رسیدن به نفرات، تجهیزات یا تأسیسات گردیده و اثرات تركش و موج انفجار را به‌طور نسبی خنثی نماید. پناهگاه، جان‌پناه، سازه‌های امن و مقاوم‌سازی تأسیسات، ایجاد استحكامات صحرایی و سازه‌های موقتی، دال بتنی، کیسه‌شن، خاك‌ریز، بشكه شن و یا استوانه بتنی و... جزء استحكامات محسوب می‌شوند

اعلام خبر (Early warning) 

آگاهی و هشدار به نیروهای خودی مبنی بر نزدیك بودن عملیات تعرضی دشمن.

این هشدار كه برای آماده شدن می‌باشد، ممكن است چند ساعت، چند روز و یا زمانی طولانی‌تر از آغاز مخاصمات اعلام گردد
دستگاه‌ها و وسایل اعلام خبر شامل رادار، دیده‌بانی بصری، آژیر، بلندگو، پیام‌ها و آگاهی‌های هشدار دهند می‌باشد

مکان‌یابی (Site selection) 

یكی از اقدامات اساسی و عمده پدافند غیرعامل، انتخاب مكان مناسب می‌باشد تا آنجا كه ممكن است باید از ایجاد تأسیسات حیاتی و حساس در دشت‌های مسطح یا نسبتاً هموار اجتناب كرد. زیرا تأسیسات احداث‌شده در چنین محل‌هایی را نمی‌توان از دید دشمن مخفی نگاهداشت

ایجاد تأسیسات حیاتی و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌های اصلی، كنار سواحل دریا، رودخانه‌ها و نزدیكی مرزها موجب سهولت شناسایی و هدف‌یابی آسان آن‌ها توسط دشمن می‌گردد

توضیح اینكه سه موضوع عمده كه می‌بایست در مکان‌یابی به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذیل می‌باشد

1) مأموریت (Mission) 

امكان اجرای مأموریت در مكان تعیین‌شده موجود باشد

2) پراكندگی (Dispersion) 

وسعت مكان انتخابی به صورتی باشد كه امكان پراكندگی مناسب تأسیسات و تجهیزات را فراهم نماید

3) شكل عوارض و محیط (Terrain Pattern) 

مكان انتخابی به‌گونه‌ای باید باشد كه احداث تأسیسات و استقرار تجهیزات تا آنجا كه ممكن است باعث به هم خوردگی شكل طبیعی زمین نگردیده، ضمناً همرنگی با عوارض محیطی (روستایی، كویری، كوهستانی، جنگلی، شهری) حفظ شود.